هر شهری بخشی از هویت تاریخی خود را در کوچهها و محلههای قدیمیاش حفظ کرده است. همانطور که تهران را از لالهزار و اصفهان را از مرداویج میشناسیم، یزد نیز با کوچهها و ساباطهایش شناخته میشود؛ کوچههایی که در گرمای کویر، سایهسار تاریخ و فرهنگ مردم این خطهاند.
شهر بادگیرها، با سقفهای منارهدار و سازههای خشتی، از زیباترین نمونههای معماری کویر است. قدم زدن در کوچهپسکوچههای یزد، سفری آرام در دل تاریخ است؛ جایی که دیوارهای کاهگلی و سقفهای هلالی قصهها میگویند و بادگیرها هوای مطبوعی را به داخل میفرستند.
در میان همهی این محلهها، کوچه مازاریها جایگاه ویژهای دارد — کوچهای که هنوز بوی حنا و ادویه از دیوارهایش به مشام میرسد.
از امیرچخماق تا زندان اسکندر؛ مسیر تاریخی یزد قدیم
یزد مملو از بناهای تاریخی است و میدان امیرچخماق در مرکز شهر، یکی از شناختهشدهترین آنهاست. این مجموعه شامل بازار، تکیه، مسجد و آبانبار است و ریشه در دوران تیموری دارد؛ گفته میشود طراحی اولیهی آن با نقشآفرینی یک بانوی دوران تیموری شکل گرفته است.
چند قدم آنسوتر، بنای تاریخی دیگری قرار دارد که مردم آن را به نام زندان اسکندر میشناسند، در حالیکه در واقع مدرسهای قدیمی از خشت خام است. با وجود فقدان کاشی و رنگهای لعابدار، سادگی خیرهکنندهی این بنا چشمنواز است و حس سکوت و اصالت کویر را منعکس میکند.
آدرس و وجه تسمیه کوچه مازاریهای یزد
کوچه مازاریها در محلهی نعیمآباد و در خیابان فعلی آیتالله کاشانی قرار دارد. شهرت این کوچه تنها به معماری تاریخیاش نیست، بلکه به دلیل شغل سنتی ساکنان آن یعنی مازاریگری شناخته میشود.
در گویش یزدی، واژه «ماز» به معنای آسیاب است، و مازاریها کسانیاند که از دیرباز به آسیاب کردن حنا و گاه ادویههای معطر معروفاند. این حرفه در یزد سابقهای بیش از هفت قرن دارد و از تجارت پررونق با کشورهایی چون هند نیز بهرهمند بوده است. بهمرور، تمام این حرفه در محلهای متمرکز شد که امروزه همان کوچهی تاریخی مازاریهاست.
حجرههای مازاری؛ روایت زندهای از شغلهای سنتی یزد
اگر امروز به کوچه مازاریها قدم بگذارید، با سه نوع حجره روبهرو خواهید شد:
- دستهٔ اول: حجرههایی که دیگر تعطیل شدهاند اما دیوارهایشان هنوز از تاریخ و کار و تلاش سخن میگویند.
- دستهٔ دوم: مازاریهایی که هنوز حنا میسابند و اصالت حرفه را زنده نگه داشتهاند.
- دستهٔ سوم: حجرههای مدرنتر که بیشتر ادویهجات معطر را آماده و عرضه میکنند.
در این حجرهها فضاهای مسقف سنتی با روزنههایی باریک در سقف طراحی شدهاند که نور را به شکلی زیبا به داخل میتاباند. این رقص نور، یکی از جلوههای ثابت معماری کویری یزد است. در دل هر حجره، سنگ آسیاب قدیمی قرار دارد که بعضاً قدمتی چندصدساله دارند.
احیای دوباره کوچه مازاریها
در طول سالهای اخیر، برخی از این حجرهها با رعایت اصول مرمت سنتی بازسازی شدهاند. هماکنون برنامهها و جشنوارههایی برای معرفی این پیشه برگزار میشود تا گردشگران داخلی و خارجی با یکی از اصیلترین مشاغل کویری ایران آشنا شوند.
با این حال، حتی اگر جشنوارهای در جریان نباشد، بازدید از این کوچه تجربهای ناب است؛ بوی حنا و ادویه، گرمای آفتاب کویر، و نور طلایی ظهرگاهی که از ساباطها عبور میکند، سفری در زمان را رقم میزند — سفری از دل کویر به قرنها پیش.
نکات معماری کوچهپسکوچههای یزد
بافت تاریخی یزد با معابر باریک، خانههای مرکزی حیاطدار و بادگیرهایی برای تهویه طبیعی شناخته میشود. معماری کویر مبتنی بر تعادل دما و حفظ انرژی است؛ بناها با خشت و گل ساخته میشوند تا رطوبت و حرارت را متعادل نگهدارند. چاههای مرکزی و آبانبارها نیز بخش جدانشدنی از این طراحی سنتیاند.
کوچه مازاریهای یزد در کجا واقع شده است؟
در محله نعیمآباد، خیابان آیتالله کاشانی یزد قرار دارد و از معروفترین کوچههای تاریخی شهر است.
مازاری به چه معناست؟
در گویش یزدی، «ماز» یعنی آسیاب، و مازاری به کسی گفته میشود که به آسیاب کردن حنا یا ادویه میپردازد.
قدمت حرفه مازاریگری در یزد چقدر است؟
این حرفه حدود هفت قرن سابقه دارد و زمانی از تجارتهای پررونق یزد با هند و دیگر کشورها بوده است.
امروزه حجرههای کوچه مازاری چه وضعیتی دارند؟
برخی تعطیل شدهاند، برخی همچنان حنا میسابند و برخی دیگر به ادویهفروشی مدرنتر تبدیل شدهاند.
آیا بازدید از کوچه مازاریها برای عموم آزاد است؟
بله، بازدید برای گردشگران داخلی و خارجی امکانپذیر است و گاه جشنوارههای فرهنگی نیز در آن برگزار میشود.
بهترین زمان بازدید از کوچه مازاری یزد چه فصلی است؟
فصول پاییز و زمستان به دلیل هوای معتدل کویر، بهترین زمان برای بازدید و قدمزدن در محلههای تاریخی یزد هستند.
