زرگر: تکهای از اروپا در قلب قزوین؛ سفر به رازآلودترین روستای ایران
تصور کنید سوار ماشین هستید و تنها صد کیلومتر از پایتخت شلوغ ایران، تهران، فاصله گرفتهاید. وارد جادهای فرعی میشوید، از میان مزارع میگذرید و به روستایی میرسید که همه چیز در آن عجیب است. چهره مردم شبیه به وایکینگها یا گلادیاتورهای رومی است؛ قد بلند، چهارشانه، پوست سفید و چشمان آبی یا سبز. اما شگفتی واقعی زمانی رخ میدهد که دهان باز میکنند تا صحبت کنند. شما زبان آنها را نمیفهمید! آنها فارسی حرف نمیزنند، ترکی یا کردی هم نیست. آنها به زبانی سخن میگویند که ریشه در قلب اروپا دارد: زبان «رومانو».
خوش آمدید به روستای زرگر؛ جایی که به “رومِ ایران” معروف است و یکی از بزرگترین معماهای قومشناسی کشورمان را در خود جای داده است. اگر به دنبال مقصدی هستید که هم طبیعت داشته باشد و هم شما را با سوالهای بیپاسخ تاریخی روبرو کند، این مطلب راهنمای کامل سفر شماست.
موقعیت جغرافیایی: زرگر کجاست؟
روستای زرگر (Zargar) در استان قزوین و در نزدیکی شهرستان «آبیک» قرار دارد. این روستا از توابع بخش بشاریات است. موقعیت آن به گونهای است که دسترسی به آن هم از تهران و هم از قزوین بسیار آسان است.
این روستا در دشتی هموار واقع شده و برخلاف بسیاری از روستاهای توریستی ایران که پلکانی یا کوهستانی هستند، زرگر ساختاری طولی و دشتی دارد. اطراف روستا را زمینهای کشاورزی حاصلخیز احاطه کردهاند که در بهار و تابستان منظرهای سرسبز و دلفریب ایجاد میکنند.
معمای بزرگ: این مردم کیستند؟ (تاریخ و افسانهها)
جذابترین بخش سفر به زرگر، شنیدن داستانهای ضد و نقیض درباره اصالت مردم آن است. حتی خود اهالی و پیرمردان روستا هم دقیقاً نمیدانند ریشهشان به کجا برمیگردد، اما همه بر سر یک چیز توافق دارند: «ما ایرانی نیستیم، اما عاشق ایرانیم.»
بیایید سه نظریه اصلی درباره پیدایش این قوم عجیب را بررسی کنیم:
نظریه گلادیاتورهای رومی (دوره ساسانی)
مشهورترین روایت میگوید که اجداد مردم زرگر، سربازان و اسرای رومی بودهاند که در جنگ میان ایران و روم (احتمالا در زمان شاپور ساسانی) اسیر شدهاند. پادشاه ایران ۴۰۰ نفر از این اسرا را بخشید، اما آنها ترجیح دادند در ایران بمانند. آنها به دلیل اندام ورزیده و مهارتهای جنگیشان مورد احترام بودند و در نهایت در قزوین ساکن شدند.
زرگرهای تبعیدی (دوره نادرشاه یا قاجار)
افسانهای دیگر میگوید که در زمان نادرشاه افشار، گروهی از زرگرها (طلاسازان) و صنعتگران ماهر از کشورهای دیگر (شاید بالکان یا یونان) به ایران آورده شدند تا برای دربار کار کنند. بعداً این گروه زمینهایی را در قزوین دریافت کردند و نام حرفهشان (زرگر) روی روستا ماند.
مهاجران اروپایی (کولیهای اروپا)
نظریه علمیتر میگوید که مردم زرگر بخشی از قوم بزرگ «روما» (Roma) یا همان کولیهای اروپا هستند. این قوم قرنها پیش (شاید از هند) مهاجرت کرده و در سراسر اروپا (اسپانیا، ایتالیا، فرانسه) پخش شدند. گروهی از آنها به ایران آمدند و در زمان صفویه یا قاجار در این منطقه یکجانشین شدند. زبان آنها شباهت عجیبی به زبان کولیهای اروپا دارد.
زبان “رومانو”: رازی که سینه به سینه منتقل شد
وقتی در کوچههای زرگر قدم میزنید، اگر گوش تیز کنید، کلماتی را میشنوید که برایتان ناآشناست. زبان مردم زرگر «رومانو» نام دارد که در ایران به «زرگری» معروف است (با آن زبان زرگری که بعد از هر حرف “ز” میگذارند اشتباه نگیرید!).
- گرامر لاتین: این زبان ساختاری کاملاً متفاوت از فارسی دارد و به خانواده زبانهای هندواروپایی نزدیک است.
- عشق به زبان: مردم زرگر به شدت روی زبانشان تعصب دارند. آنها معتقدند این زبان تنها میراث باقیمانده از اجدادشان است و نباید فراموش شود. حتی کودکانی که در حال بازی هستند هم با این زبان صحبت میکنند.
- خط لاتین: نکته شگفتانگیز این است که مردم زرگر تنها روستاییان ایران هستند که زبان مادریشان را با حروف لاتین (انگلیسی) مینویسند! البته امروزه جوانترها کمتر مینویسند، اما قدیمیها هنوز هم مسلط هستند.
چند کلمه به زبان زرگری (رومانو):
- قزیا (Ghazia): مرد
- دای (Day): مادر
- پام (Pam): آب
چهرهشناسی: اروپاییهایی با شناسنامه ایرانی
شاید در نگاه اول فکر کنید توریستهای خارجی در روستا قدم میزنند. ژنتیک مردم زرگر با وجود گذشت قرنها، دستنخورده باقی مانده است.
- قد و قامت: مردان و زنان زرگر معمولاً قد بلند و استخوانبندی درشتی دارند.
- رنگ: پوست سفید و سرخ، موهای بور یا خرمایی روشن و چشمانی که طیف رنگهای آبی، سبز و عسلی را در خود دارند، ویژگی بارز آنهاست.
با این حال، فرهنگ آنها کاملاً ایرانی-اسلامی است. آنها مسلمان شیعه هستند، نماز میخوانند، در ایام محرم عزاداری میکنند و به شدت مهماننوازند. این تضاد بین “ظاهر اروپایی” و “باطن مذهبی و ایرانی”، زرگر را به یک پارادوکس زنده تبدیل کرده است.
جاذبههای گردشگری روستای زرگر
سفر به زرگر بیشتر یک سفر فرهنگی و انسانشناسی است تا بازدید از بناهای تاریخی، اما این روستا دیدنیهای خاص خودش را هم دارد:
تعامل با مردم (جاذبه اصلی)
مهمترین جاذبه زرگر، خودِ مردم هستند. نشستن پای صحبت ریشسفیدان روستا در قهوهخانه یا میدان اصلی، شنیدن خاطراتشان از برخورد با توریستهای خارجی (که زبان آنها را میفهمند!) و یاد گرفتن چند کلمه زرگری، تجربهای است که هیچ جای دیگر پیدا نمیکنید. مردم زرگر بسیار خوشمشرب و مهربان هستند و از اینکه درباره تاریخشان کنجکاوی کنید، لذت میبرند.
امامزاده نوح (ع)
در نزدیکی روستا، بقعهای متبرک وجود دارد که به امامزاده نوح معروف است. ساختمان جدید آن ساده است اما فضای معنوی خاصی دارد و محل تجمع مردم در مراسمهای مذهبی است.
معماری تلفیقی
خانههای زرگر ترکیبی از معماری مدرن و روستایی است. دیوارهای بلند، دروازههای آهنی بزرگ و حیاطهای پر از درخت، سبک زندگی خاص آنها را نشان میدهد. هنوز هم میتوان آثار خانههای خشتی و گلی قدیمی را در گوشه و کنار روستا دید.
طبیعت و باغات
در فصل بهار و تابستان، زرگر غرق در سرسبزی است. باغهای میوه، مزارع گندم و جو و دشتهای باز اطراف روستا، فضایی عالی برای پیادهروی و عکاسی طبیعت فراهم میکنند. اگر خوششانس باشید، میتوانید در فصل برداشت محصول (تابستان) طعم خربزهها و هندوانههای شیرین آبیک را بچشید.
راهنمای سفر به زرگر
بهترین زمان سفر
- بهار (اردیبهشت و خرداد): هوا در مطبوعترین حالت خود قرار دارد و دشتهای اطراف سبز و پرگل هستند.
- تابستان: هوا کمی گرم است اما فصل برداشت میوه و جنب و جوش روستاست.
- پاییز: اگر عاشق هوای خنک و رنگهای زرد و نارنجی هستید، پاییز زرگر دیدنی است.
مسیر دسترسی
از تهران: وارد اتوبان تهران-کرج-قزوین شوید. پس از رد کردن آبیک، حدود ۱۵ کیلومتر جلوتر به تابلوی خروجی به سمت راست میرسید که شما را به سمت روستای زرگر هدایت میکند. کل مسیر حدود ۱۰۰ کیلومتر است و ۱:۳۰ تا ۲ ساعت طول میکشد.
از قزوین: وارد جاده قدیم قزوین-تهران شوید. پس از طی مسافتی، تابلوی روستا را خواهید دید.
اقامت و غذا
- اقامت: روستای زرگر هنوز هتل یا اقامتگاه بومگردی رسمی و بزرگی ندارد. اکثر گردشگران به صورت سفری نیمروزه یا یکروزه از تهران یا قزوین به آنجا میروند. اگر قصد شبمانی دارید، میتوانید از اقامتگاههای بومگردی در شهر آبیک یا قزوین استفاده کنید یا با هماهنگی محلیها (در صورت امکان) اتاقی کرایه کنید. کمپینگ در طبیعت اطراف روستا (با رعایت ایمنی) نیز گزینهی دیگری است.
- غذا: رستوران خاصی داخل روستا وجود ندارد. پیشنهاد میشود غذای سبک همراه داشته باشید یا از سوپرمارکتهای محلی خرید کنید. البته نان محلی و لبنیات تازه زرگر (ماست و پنیر گوسفندی) شهرت زیادی دارد و اگر گیرتان بیاید، طعم بهشت میدهد.
نکات مهم و آداب سفر (گردشگری مسئولانه)
زرگر یک موزه نیست؛ محل زندگی مردمی واقعی است. برای اینکه سفری خاطرهانگیز داشته باشید و مزاحمتی برای اهالی ایجاد نکنید، این نکات را رعایت کنید:
احترام به حریم خصوصی: ظاهر متفاوت مردم زرگر نباید باعث شود به آنها خیره شوید یا بدون اجازه عکس بگیرید. همیشه قبل از عکاسی لبخند بزنید و اجازه بگیرید. بسیاری از زنان روستا ممکن است دوست نداشته باشند از آنها عکس گرفته شود.
سوالات محترمانه: مردم زرگر بارها با سوال “شما کجایی هستید؟” مواجه شدهاند. سعی کنید سر صحبت را با احترام باز کنید و از کنجکاویهای تهاجمی بپرهیزید.
خرید محلی: اگر اهالی روستا محصولاتی مانند نان، لبنیات یا صنایع دستی میفروشند، خرید از آنها بهترین راه برای حمایت از اقتصاد روستاست.
محیط زیست: زبالههای خود را در طبیعت رها نکنید. مزارع کشاورزی منبع درآمد مردم است، وارد زمینهای کشت شده نشوید و به محصولات آسیب نزنید.
حقایق جالب درباره زرگر
- ارتباط با جهان: چند سال پیش، چند گردشگر اروپایی (از فرانسه و ایتالیا) که گذرشان به زرگر افتاده بود، با شگفتی متوجه شدند که میتوانند با مردم این روستا صحبت کنند! این اتفاق باعث شد نام زرگر در محافل جهانی هم شنیده شود.
- نوشتار لاتین: برخی از سالمندان روستا ادعا میکردند که در گذشته کتابهایی به زبان رومانو و با خط لاتین داشتند که متاسفانه در طول زمان از بین رفته است.
- زرگرهای دیگر: جالب است بدانید در ایران روستاهای دیگری هم با پسوند یا پیشوند زرگر وجود دارد (مثل زرگر اردبیل)، اما تنها زرگرِ قزوین است که زبان و ظاهر مردمش اینگونه متمایز است.
سخن پایانی
اگر میخواهید برای چند ساعت از روزمرگی جدا شوید و با مردمانی دیدار کنید که لبخندشان گرمای کویر و چشمانشان خنکای دریای مدیترانه را دارد، زرگر منتظر شماست.
سفر به روستای زرگر، سفر به مرز خیال و واقعیت است. جایی که میفهمید ایران چقدر وسیع، متنوع و شگفتانگیز است. اینجا جایی است که تاریخ اروپا با فرهنگ ایران گره خورده و معجونی بینظیر ساخته است.
فقط یادتان باشد، راز زرگر شاید هیچوقت به طور کامل کشف نشود، و شاید زیباییاش درست در همین رازآلود بودنش باشد. سفرتان بیخطر و پر از کشف و شهود
